column

2013 2012 2011 2012 2011 2012 2010 2009 2008 2007 2006

Afscheid van een geliefd schilderij

Het Kröller-Müller Museum neemt deze maand afscheid van een schilderij dat 66 jaar bij ons te gast is geweest. Het gaat om Jonge vrouw bij een bron van Jean Baptiste Camille Corot, een werk uit de jaren zestig van de 19de eeuw. Omdat het een erg mooi schilderij is, geliefd bij onze bezoekers, doet dit afscheid wel pijn, maar toch overheerst de vreugde dat het overgedragen kan worden aan de rechtmatige eigenaren.
Het schilderij werd door het museum in 1942 in Berlijn aangekocht bij de kunsthandelaar H.W. Lange met gelden uit het zogenaamde ‘zes-ton-fonds’. Dit fonds was door de toenmalige machthebbers in 1941 aan het museum ter beschikking gesteld om nieuwe kunstwerken voor de collectie te verwerven, nadat eerder drie schilderijen van Lucas Cranach de Oude, Hans Baldung Grien en Barthel Bruyn de Oude uit de collectie voor het Führermuseum in Linz gevorderd waren. Met het fonds kreeg deze confiscatie het karakter van een ruil.
Na de oorlog realiseerde het museum zich dat er met de herkomst van de aankopen uit het fonds het een en ander mis kon zijn. Twee werken vonden al in de jaren veertig de weg terug naar hun oorspronkelijke joodse eigenaars, die onder dwang hun werken waren kwijtgeraakt. Ten tijde van het in 1998 door de Nederlandse Museumvereniging geïnitieerde zelfonderzoek van musea naar de herkomst van hun aanwinsten in de periode 1940-1948 heeft het museum met de toenmalige beschikbare kennis de herkomst van een aantal werken proberen nader te reconstrueren. Het is ons toen niet gelukt de vinger te leggen op een discutabele bezitsovergang in de herkomstgeschiedenis van het schilderij van Corot, ook al wisten we dat het schilderij nog in de jaren dertig het eigendom was van de Hamburgse, joodse bankier George Eduard Behrens. Vanwege de verruiming van het restitutiebeleid van de Nederlandse overheid sinds 2000 en de internationale aandacht daarvoor hebben rechthebbenden zich gemeld. Door nader onderzoek van de Restitutiecommissie kon vervolgens de toedracht van het onvrijwillig bezitsverlies uitgevonden worden. De minister van OCW heeft vervolgens besloten het schilderij aan de erven van G.E. Behrens terug te geven.
Een museum is een plek waar met een bepaald maatschappelijk mandaat materiële getuigenissen uit het verleden bewaard worden. Het is de opgave van het museum om daarmee te werken en ze zoveel mogelijk te laten betekenen in het openbare domein. Het Kröller-Müller Museum beheert kunstwerken die eigendom zijn van ons allemaal. Het wordt belemmerd in zijn taak wanneer er onduidelijkheid is over de juridische status van een collectieonderdeel. Daarom zijn we blij met de uitspraak van de minister. Het schilderij van Corot keert nu terug in de schoot van de familie die het onrechtmatig verloor en zal ongetwijfeld in de toekomst weer een plaats in een publiek domein krijgen.

Evert van Straaten