column

2013 2012 2011 2012 2011 2012 2010 2009 2008 2007 2006

War Artist

Van Angelsaksische landen kennen we sinds de eerste Wereldoorlog het fenomeen van de ‘war artists’, kunstenaars die in overheidsopdracht oorlogshandelingen en –gebieden vastleggen of zich er door laten inspireren. Recent nog werden kunstenaars mee naar het front in Irak gestuurd in opdracht van de Britse regering. In The Imperial War Museum in Londen zijn vele resultaten te zien met een heroïsche, intens trieste, empathische, politiek gekleurde, objectief registrerende, atmosferische of puur esthetische lading.
Eigenlijk is het een vreemd idee dat een overheid beeldend kunstenaars vraagt om mee naar het front te gaan. Honderd jaar geleden was de onafhankelijke registrerende fotografie al een veel geëigender middel om de oorlog op indringende wijze voel- en zichtbaar te maken.
Schilderende en tekenende kunstenaars kunnen echter op een meer beschouwende, moraliserende toon de rampen van de oorlog aan de orde te stellen.

Er zijn altijd kunstenaars geweest die de oorlog tot onderwerp van hun kunst hebben genomen, meestal in opdracht van zichzelf. Wie heeft niet etsen gezien uit de indringende serie De rampen van de oorlog van Francisco Goya (1746-1828)? Minder bekend, maar niet minder indrukwekkend zijn de series prenten van de Fransman Jacques Callot (1592-1635) over de ellende van de Dertigjarige Oorlog. Zijn werk staat aan het begin van een lange rij oorlogsschilderingen, tot aan de dag van vandaag.

Een van de thema’s die opduiken is de rolwisseling tussen dader en slachtoffer: de zinloosheid van de oorlog laat zich misschien nog wel het best illustreren aan de hand van de totale destructie, niet alleen van de ander, maar uiteindelijk ook van zichzelf en het beschamende proces dat ook het slachtoffer dader kan of moet worden. Heel zoet wordt dit thema al uitgebeeld door Callot in zijn tekening van een soldaat die bedelaar is geworden.

Indringender en confronterender komt het aan de orde in de tentoonstelling met werk van Christiaan Bastiaans, die tot 21 februari 2010 onder de titel Club Mama Gemütlich in ons museum wordt gehouden. Daarin komt dit thema terug in zijn transformatie van het fenomeen van de kindsoldaten in sculpturen, die hij Hurt Models noemt. De diffuse overgang van dader naar slachtoffer en weer terug duidt Bastiaans aan door verwijzing naar bezweringsrituelen, genezingsprocessen, het inzetten van magische krachten en troostprocessen.

Centraal in de tentoonstelling is de gelijknamige film met Jeanne Moreau in de rol van de grote troosteres, als symbool van hoop in de ellende. Bastiaans is een ‘war artist’, in de zin dat hij op eigen initiatief oorlogszones bezoekt en daar met mensen praat en fotografeert. Hij laat het graag aan anderen over om aan de wereld verslag te doen van de tragische werkelijkheid op die plekken. Hij gebruikt zijn ervaringen om als kunstenaar de zinloosheid van uitsluiting, ontluistering en vernietiging zichtbaar te maken. Daarom laten we zijn werk in ons museum zien.

Evert van Straaten
november 2009

afbeelding: J. Callot, Bedelende soldaat