Aanwinsten

Ultimate Painting No.39

1960

Ad Reinhardt (1913-1967)

olieverf op doek

Van Ad Reinhardt (1913-1967) werd Ultimate Painting No. 39 uit 1960 aangekocht met steun van de BankGiro Loterij, door toedoen van de Stichting Kröller-Müller Fonds, de Mondriaan Stichting en de Vereniging Rembrandt en haar Titus Fonds. Hiermee ging een lang gekoesterde wens in vervulling. Ad Reinhardt is een Amerikaans kunstenaar in de abstract-geometrische traditie, iets jonger dan Barnett Newman en Mark Rothko. Zijn artistieke ontwikkeling staat in het teken van zijn zoektocht naar de essentie van kunst. Hij werd door de minimalistische en conceptuele kunstenaars van de decennia daarna als een belangrijk wegbereider gezien. Voor het museum is de verwerving van een zwart schilderij van Reinhardt van belang vanwege de relatie met het werk van de door hem bewonderde en in ons museum zo prominent aanwezige Piet Mondriaan. Het is ook van belang in het bredere kader van werk van kunstenaars die ruimte en kleur tot uitgangspunt nemen. Zwart staat niet alleen symbool voor de compressie van alles tot niets, de ultieme vorm van leegte, maar ook voor de oneindige ruimte. Het is minstens even belangrijk in de context van de verzameling conceptuele en post-conceptuele kunst , van dat deel van de kunst dat zich intensief met de rol en betekenis van kunst bezighoudt, zoals dat pregnant in de verzameling van het Kröller-Müller Museum aanwezig is. Dat deel van ons publiek, dat het museum waardeert voor het platform dat het biedt voor reflectie en meditatie (en dat is een groot deel!) zal deze aanwinst in het bijzonder gaan koesteren.

Blauw-geel-groen (reconstructie van de kleur groen)

1970

R.W. van de Wint (1942-2006)

aquarel op papier

Uit de nalatenschap van R.W. van de Wint (1942-2006) is een groep van 36 aquarellen en gouaches uit de jaren zeventig verworven. Ze zijn door de erven in ruil voor betaling van successierechten aan de Nederlandse Staat gegeven en het Ministerie van Financiën droeg vervolgens de werken in beheer over aan het museum. Het werk van Van de Wint is prominent vertegenwoordigd in de verzameling, onder andere met twee monumentale sculpturen in de beeldentuin, die na een grote tentoonstelling van zijn werk in het museum in 2002 hier een permanente plaats vonden. Van de Wint was sinds de jaren zestig actief als schilder en performance kunstenaar. In de jaren daarna ontstaat een steeds gelaagder oeuvre waarin de dragers van het schilderij ruimtelijke, sculpturale en architectonische vormen beginnen aan te nemen. Van begin jaren tachtig tot aan zijn dood werkte hij aan een vrijplaats voor zijn eigen kunst, een eigen beeldenpark, De Nollen, in Den Helder. Al in de jaren negentig kocht het museum een grote groep ontwerpen die de overgang van het schilderkunstige naar het ruimtelijke volgt. De nu verworven groep werken is de neerslag van Van de Wints persoonlijke onderzoek naar de werking en de toepassing van de kleur gedurende de jaren zeventig.

Prometheus

juli 1926

Oswald Wenckebach (1895 - 1962)

brons op stenen sokkel

In 2009 werd een belangrijk laat beeld van Oswald Wenckebach (1895-1962), De verslagen overwinnaar uit 1957, door zijn familie aan het museum geschonken. Het heeft sindsdien een vaste plaats gekregen in het beeldenpaviljoen van Aldo van Eyck. Wenckebach behoort tot de klassieke Nederlandse beeldhouwers: iedereen kent zijn beeld Meneer Jacques, waarvan een exemplaar bij de ingang van ons museum staat. In 2010 werden wij verrast met een legaat van vier vroege sculpturen uit de nalatenschap van mevrouw J.M. Welcker. De beelden zijn afkomstig uit de verzameling van Dr. A. Welcker. Ze zijn een grote verrijking voor onze verzameling sculpturen uit het interbellum. Vooral Prometheus uit 1926 is een belangrijk stuk en zal dan ook in 2011 te zien zijn op een aan Wenckebach gewijde overzichtstentoonstelling in Museum Beelden aan Zee in Scheveningen.

Vogelbekdier

2008

Joost van den Toorn (1954)

brons

Joost van den Toorn (1954) volgde zijn opleiding tot beeldend kunstenaar aan de Rietveld Academie in Amsterdam van 1976 tot 1980. Hij werd bekend in de jaren 80 met uit diverse materialen en gevonden voorwerpen samengestelde beelden, vaak brutaal van kleur en met uitdagende verwijzingen naar gevoelige of ongemakkelijke maatschappelijke onderwerpen rond erotiek, religie of politiek. In latere jaren verschoof zijn voorkeur naar brons en andere metalen, naar steen en keramiek voor de uitvoering van zijn voorstellingen. Zijn beelden worden gekenmerkt door een zeker absurdisme en getuigen van een rijke verbeelding. Ongemakkelijk zijn ze door de vrijmoedige omgang met thema’s die meestal met een handschoen aangepakt moeten worden, zoals wreedheid, dood, religieuze gevoelens, dieren, leedvermaak en persoonsverheerlijking. Aandoenlijk en invoelbaar worden ze door de sfeer van weemoed en melancholie die er vaak mede in uitgedrukt wordt. En onmiskenbaar is er humor, soms wrang, soms ontwapenend.

Van den Toorn liet zich van het begin af aan inspireren door een breed scala van kunstuitingen, van uitingen van mondiale volksculturen (van de Noordamerikaanse Inuit tot de Batak van Sumatra), via de ‘art brut’ van geesteszieken, tot de minder bekende vertegenwoordigers van het westerse modernisme uit het begin van de 20^ste eeuw, zoals Henri Gaudier-Brzeska. Kenmerkend voor hem is dat het marginale hem dierbaarder is dan wat in het licht van de schijnwerpers staat. Het Kröller-Müller Museum volgt de kunstenaar sinds 1991 en heeft een imposante reeks van werken (24 sculpturen en 2 tekeningen) in de verzameling opgenomen. In 2010 werden twee recente werken aangekocht en schonk de kunstenaar drie vroege sculpturen om de representativiteit van zijn vertegenwoordiging te verfijnen.

Calvaire

2005

Peter Otto (1955)

keramiek, geglazuurd aardewerk op deken

Sinds 1997 verzamelt het museum werk van Peter Otto (1955). Het gaat ondertussen om 15 aquarellen, vier sculpturen en een bijzondere gedrukte uitgave. Zijn werk komt voort uit heftige gevoelens en empathie met degenen die lijden. Het gaat weliswaar de verbeelding van het gruwelijke niet uit de weg, maar is gericht op bezinning en meditatie met behulp van esthetische zinsbegoocheling. De in 2010 verworven aquarel is een representatief voorbeeld van zijn werken op papier. Van het EKWC (Europees Keramisch Werkcentrum), waar de kunstenaar een tijd gewerkt heeft, ontving het museum een sculptuur, Calvaire, ten geschenke. Ook dit werk is karakteristiek voor Otto: een stilleven met een ongewone combinatie van gebruiksvoorwerpen en lichaamsdelen, op het eerste gezicht gemutileerd of in ontbinding.

Hond op stoel

onbekend

Adolphe-Joseph Monticelli (1824 - 1886)

olieverf op doek

Het portret van de grijsharige smoushond van Adolphe Monticelli (1824-1886), een opvallende verschijning in ons museum, heeft in 2010 gezelschap gekregen van een ander portret van een hond. Onderzoek moet nog uitwijzen of ze pendanten van elkaar zijn. Het lijkt voor de hand te liggen: de een naar rechts gewend, de ander naar links, beide op hetzelfde formaat geschilderd en op dezelfde wijze ingelijst. Het bruikleen is afkomstig van een kleindochter van Helene Kröller-Müller, mevrouw H. Everwijn-Brückmann, wier moeder het van H.P. Bremmer kocht. De bedoeling van het bruikleen is om het te zijner tijd in een schenking om te zetten. Monticelli, al vertegenwoordigd in onze verzameling met zeven andere werken, werd zeer bewonderd door Vincent van Gogh. Zijn bijna sculpturale verfgebruik, zijn experimenten met toevoegingen aan de verf en vernis als expressiemiddel, zijn (door de bestudering van Delacroix) intense kleurtoepassing en zijn exuberante fantasie zorgen nog steeds voor verwondering en bewondering. De verhalen over zijn raadselachtige persoonlijkheid (ingegeven door zijn overtuiging dat hij in directe verbinding met God stond) hebben daar ook veel aan bijgedragen. Dat doet niets af aan zijn betekenis voor de ontwikkeling van de moderne schilderkunst. We zijn erg blij met deze toevoeging aan onze ‘oude’ collectie.

De grote gekwetste

1894

George Minne (1866 - 1941)

brons

Uit de nalatenschap van mevrouw J.M. Welcker ontving het museum vier sculpturen van Oswald Wenckebach (zie aldaar), die oorspronkelijk tot de verzameling van Dr. A. Welcker behoorden. Tot haar nalatenschap behoorde ook een sculptuur van George Minne (1866-1941) die tijdens een veiling van het Venduehuis in Den Haag is aangekocht. Het gaat om een vroeg gietsel van De grote gekwetste uit 1894. Van Minne bezat het museum al een reeks werken, waaronder exemplaren van De man met de waterzak uit 1897, De kleine gekwetste II en De geknielde van de fontein, beide uit 1898.  Zijn werk functioneert in ons museum in de context van vele symbolistisch getinte werken van rond de eeuwwisseling. Minne zocht naar een ingekeerde, zuivere, invoelende kunst. De beelden uit de jaren 90 van de 19^de eeuw, met als centraal werk De fontein der geknielden, die uitgerekte naakte jonge mannen laten zien in afwerende, zich zelf beschermende gebaren, behoren tot zijn geslaagdste werken. Hier heeft empathie op een uiterst gevoelige wijze een vorm gekregen.

Twee Heugemer Pony's

2008

Tom Claassen (1964)

beton

Van beeldhouwer Tom Claassen (1964) werden in 2010 twee betonnen pony’s gekocht, mede ter opluistering van het 75-jarig bestaan van De Hoge Veluwe. Ze staan ‘geparkeerd’ bij de ingang naar de beeldentuin vanuit het centrumgebied, alsof hun berijders even afgestapt zijn om een bezoekje te brengen aan het Kröller-Müller Museum. Claassen, van wie in de beeldentuin twee andere monumentale sculpturen te bezichtigen zijn, 18 Liggende houten mannen uit 2000 en Rocky Lumps uit 2005-2006, is bekend om zijn mens- en dierfiguren die in een zodanige staat van erosie lijken te verkeren dat ze uit de natuur schijnen op te doemen of er juist in lijken op te gaan. Door de technieken die hij gebruikt en door zijn vormrepertoire ontstaat vaak een (niet toevallige) verwijzing naar knuffels, maar ze gaan er bij Claassen wel dreigender uitzien. In de context van de beeldentuin en de natuur van De Hoge Veluwe vinden ze hun ideale habitat.

The Paintings (with Us in the Nature)

1971

Gilbert & George (1943, 1942)

olieverf op doek

De bijzonderste aankoop in 2010 is zonder twijfel het grote, uit 6 triptieken bestaande werk van Gilbert & George (1943 en 1942): The Paintings (with Us in the Nature) uit 1971. Deze aankoop kwam tot stand met de BankGiro Loterij (door toedoen van de Stichting Kröller-Müller Fonds), het Nationaal Aankoopfonds van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de Mondriaan Stichting, de Vereniging Rembrandt en haar Titusfonds, het SNS REAAL Fonds en het VSBfonds.

The Paintings is de overdonderende en uitdagende artistieke synthese van de gevoelens van twee jonge kunstenaars over hun missie in de kunst na een zomer in de paradijselijke natuur van oostelijk Engeland. Het is tevens hun eerste grote, belangrijke kunstwerk.

op dit moment bevindt stanley brouwn zich op een afstand van x voet

2009

Stanley Brouwn (1935)

multiplex, hout, acrylverf, aluminium, metalen onderdelen, twee kaartjes met geprinte tekst

Brouwns werk draait om het fascinerende verschijnsel van de beweging in ruimte en tijd. Steeds anders heeft Brouwn sinds de vroege jaren zestig uiting en vorm gegeven aan zijn verwondering daarover, aanvankelijk door anderen, toevallige personen daarbij te betrekken en later door zijn eigen subjectieve persoon als middelpunt te kiezen. In de jaren zestig vroeg hij voorbijgangers de weg naar een bepaalde plek en liet ze daarvan een schets maken. Deze schets stempelde hij met de tekst “This Way Brouwn” en exposeerde hij los in een vitrine, als een ‘sculptuur’ die de dimensies van tijd en ruimte moest oproepen. In het recent verworven werk moet de ‘sculptuur’ zich ook in de geest vormen. Een plank staat op schragen tegen de muur. Op de plank ligt een aluminium strip met de lengte van een voet. Op de muur is de volgende tekst te lezen: “op dit moment bevindt stanley brouwn zich op een afstand van x voet.”

Inopportune: Stage two

2004

Cai Guo-Qiang (1957)

papier-maché, gips, fiberglass, kunsthars en beschilderde huid, koper, bamboe, veren, Styrofoam, hout, doek en acrylverf

In 1986 verhuisde Cai (1957) van zijn geboorteland China naar Japan en sinds 1995 woont en werkt hij in New York. In Cais werk staat een oud thema centraal: het vrijmaken van energie en nieuwe mogelijkheden door middel van destructie. Door daarbij elementen uit de Chinese geschiedenis en cultuur in te brengen en buskruit als voornaamste beeldend middel te gebruiken heeft hij een zeer persoonlijk oeuvre opgebouwd. Cai deed  in de winter van 1994-1995 mee aan de spraakmakende tentoonstelling Heart of Darkness in het Kröller-Müller Museum, onder andere met een spectaculaire performance waarbij buskruit gebruikt werd. Het museum kocht toen de monumentale tekening Myth: Shooting the Suns: Project for Extraterrestials No. 21. Sindsdien heeft Cai een internationale bliksemcarrière gemaakt en leek het erop dat zijn werk onbereikbaar was geworden voor ons museum. Dankzij Cais generositeit en die van de BankGiro Loterij is het mogelijk om in 2010 een monumentale installatie van Cai aan te kopen: Inopportune: Stage Two uit 2004. Deze zaalvullende installatie bestaat uit 9 levensgrote replica’s van tijgers vol pijlen en een decorstuk in de vorm van een bergje met een boom. De tijgers zweven als in doodsnood in de ruimte. Het werk neemt in het over het algemeen meer luchthartige oeuvre van Cai een ernstige positie in. Het heeft weliswaar de fraaie theatrale elementen waar Cai graag mee werkt, maar is ongemakkelijk, misschien zelfs wel onbehoorlijk in zijn thematiek. Cai heeft impliciet zijn reactie op terrorisme, oorlogsgeweld en uitroeiing gegeven in dit werk en de ongemakkelijke houding van de mens tegenover deze fenomenen. Heroiek heeft een schaduwzijde waarin het gevecht tussen goed en kwaad woedt. Het werk zal begin 2012 voor het eerst in het museum getoond worden.

CLUB MAMA GEMÜTLICH

2009

Christiaan Bastiaans (1951)

installatie met 35 mm film overgezet op HD, kleur, geluid

Het Kröller-Müller Museum is in 1994 begonnen met het aankopen van werken van Christiaan Bastiaans. Centraal in de aandacht van het museum staat de wisselwerking tussen marge en centrum, met een speciale waardering voor utopieën en kunstenaars die esthetische opvattingen op ongebruikelijke wijze in verbinding brengen met maatschappelijke problematiek. Het verbeelden van ontworteling, ontreddering en uitsluiting is een van de moeilijkste opgaven voor een beeldend kunstenaar en het is weinigen gegeven daar op een bevredigende manier een artistiek en intellectueel uitdagende vorm voor te vinden. Christiaan Bastiaans heeft uiterste pogingen daartoe gedaan, die in de aangekochte film prachtig tot uiting komen. De film wordt vertoond in een legertent/veldbioscoop die onderdeel is van het totale kunstwerk. De film is opgenomen in een fictieve ‘Club Mama Gemütlich’. Het is deels lazaret, deels zendingspost en deels nachtclubpodium. Het vertegenwoordigt een geïmproviseerde schuilplaats voor een groep gewonden (soldaten) in het niemandsland van een conflictzone. Het is een plaats waar door toedoen van de hoofdrolspeelster in de film, La Vivre, vertolkt door Jeanne Moreau, hoop, troost en warmte nog steeds aanwezig zijn. De film bestaat uit 7 scènes, die zijn gebaseerd op gevonden oorlogsfoto’s of gevonden foto’s van een lazaret. Elke scène opent met een tableau vivant, dat nauwkeurig de voorstelling van de tot uitgangspunt genomen foto doet herleven. De scènes ontwikkelen zich aan de hand van de buiten beeld gesproken tekst van La Vivre, en van twee andere karakters uit het script, Cyto Kine en Molecular Scarlet, die niet als acteurs in de film optreden. Hun teksten worden gesproken door Rutger Hauer en Yoshi Oida.

De uitwerking van het filmscenario weerspiegelt in vele facetten Bastiaans’ bestudering van en liefde voor het Noh theater. Bij de rol van La Vivre, de troosteres, had hij het concept van Yûgen voor ogen: onzichtbare schoonheid, diep doorvoelde sublimiteit en mysterieuze elegantie. La Vivre vormt de spil in de film, haar rol is gecreëerd voor en met de Franse actrice Jeanne Moreau in gedachten. Zij is degene die in een omgeving van wanhoop, pijn en vervreemding het gevoel geeft dat hoop, troost en warmte binnen een ieders bereik zijn. Zij is de mystieke geestverschijning, zij zalft, zij heelt. Haar performance is gebaseerd op hele langzame, kleine en nauwkeurige gestes en bewegingen. Ze gebruikt de gebarentaal van doven, haar stem is alleen als voice-over te horen. Elke beweging is betekenisvol, net als in Noh. Het zijn bewegingen die smeken, verbinden en helen. Het geluid van de stemmen werkt als een invocatie, ze drukken elegantie en pathos uit en creëren een sfeer van meditatie en stilte, die net als in het Noh theater tijd en ruimte transcenderen. De teksten in de film verzamelde en schreef Bastiaans tijdens zijn reizen door conflictzones in Afrika.

Vrouwenkop

circa 1909-1920

Constantin Brancusi (1876 - 1957)

potlood op papier

Het gaat bij deze aanwinst om een gestileerde vrouwenkop in potlood op grof papier. De tekening was al voor 1930 in het bezit van Nelly van Doesburg, de derde vrouw van de oprichter van De Stijl, Theo van Doesburg, maar dateert waarschijnlijk van veel vroeger. De tekening vult op betekenisvolle wijze een sinds 1995 opgebouwde groep van werken van Brancusi aan rond één van zijn belangrijkste thema’s: het liggende of slapende hoofd. Le Commencement du Monde uit 1924 is daar het eindstation van en het aandoenlijke hoofdje van een slapend kind uit 1908 staat aan het begin. Het hoofd in rust kan gezien worden als de broedplaats van alle creativiteit. Eerder verwierf het museum ook al een tekening/collage en vier eigenhandige foto’s van de kunstenaar.